Even een musical vertalen voor Joop.

juli 2000

Een mooie middag in het kantoor van een grote musicalproducent. Ik kan mijn oren niet geloven, maar ze willen graag dat ik het ga vertalen. Daar zijn zelfs bewijzen voor. De musical draait over een week voor het laatst in Berlijn, en ik hoor hoe ter plekke aan de telefoon de vliegtuigtickets en het hotel worden geregeld. ‘Die is binnen’, dacht ik. Niet dus, en een musical heb ik tot nu toe nooit vertaald. Ik heb er al wel veel over gehoord. Bijvoorbeeld, dat de oorspronkelijke producent de vertaling laat terug vertalen en dan beoordeelt of de tekst nog wel dicht genoeg bij het origineel staat. Zo niet, dan moet er overnieuw worden begonnen. Ik kan me bijna niet voorstellen dat dat waar is, want zonder enige twijfel zullen er verschillen gaan optreden. Ter illustratie één woord uit de proefvertaling die ik maakte voor Rent, want daarover ging het in de inleiding. Dat woord was een groot Engels getal dat het aantal minuten in een jaar beschrijft. Het was de uitkomst van een objectieve rekensom, met andere woorden, wie smokkelde zou liegen. Ook inhoudelijk viel aan het noemen van dat getal niet te ontkomen. Het was de kern van het lied, en wat er stond was ‘fiveHUNdred-TWENtyfivethousand-SIXhundred minutes’. Het ritme zoals dat wordt gezongen is in notenschrift een opmaat van een achtste, twee achtsten, twee zestienden en een achtste, twee achtsten, drie achtsten, een kwart, en een achtste. Herkenbaar en muzikaal zeer in orde. Niks meer aan doen. Bovendien zou juist dit lied in de Nederlandse vertaling als aparte hit-single uitkomen om Rent publicitair nog een extra duwtje te geven. Helaas, de letterlijke vertaling van het enige juiste getal, namelijk ‘vijfhonderd-vijfentwintigduizend-zeshonderd’ zou een verwoestend effect hebben op het ritme. Ten eerste zijn er nu opeens teveel lettergrepen, bovendien liggen de accenten verkeerd, en voor schuiven was geen ruimte. De correcte vertaling strandt al direct bij ‘TWENty’, waar in het Engels het zwiepende accent valt. Wordt dus ‘vijfhonderdVIJF….’, en vergeet het verder maar. Maar er moest een oplossing komen en vooral ritmisch correct. Ritme maakt Rent. De musical bestaat voor een groot deel uit ‘zingzang’dialogen, onregelmatige muzikale structuren die hun ontstaan danken aan de dwarrelende tekst waar ze onder moesten passen. In het geval van Rent pakt de betrekkelijke stunteligheid van de tekst goed uit, ook dat kan gebeuren: door ritmische en rijmende gebreken krijgt het een natuurlijkheid die anders zou ontbreken en de muziek strijkt slim de hobbels glad. Mijn uitgangspunt bij de vertaling was daarom dat het ritme van de tekst het belangrijkst was en gehandhaafd moest worden, zodat de (gezongen) muziek ongemoeid zou blijven. Betekenis in de ruime zin was prioriteit nummer twee, en een letterlijke vertaling was meegenomen, meer ook niet. En nu zat ik dus met een zeer letterlijk getal in een van de belangrijkste songs. En het paste niet. Onmogelijk. Ik besloot het probleem even te laten voor wat het was, en nog eens wat beter na te denken. Rent is een rock-achtige musical met songs waarvan er al een aantal buiten de musical om bekendheid geniet. Nieuw idee! Wat zou er gebeuren, als we de lyrics, oftewel liedteksten, nu eens gewoon Engels zouden laten, en alleen de zing-zang dialoog zouden vertalen? Eigenlijk had dat mijn voorkeur. Cultureel is Nederland er aan toe en de doelgroep ‘jongeren’ waar Rent op mikt heeft zich al door heel wat strekkende meters lyrics heen geslagen. En of ze het nu allemaal begrepen of niet, de populariteit van de muziek noch de artiesten lijkt er onder geleden te hebben.

Moest ik Joop bellen, en handhaven van het Engels in de songs voorstellen? Mijn inschatting was dat hij mijn voorstel niet goed zou keuren, en bovendien zou ik mijzelf financieel flink in de vingers snijden: de aanvullende BUMA en STEMRA-rechten komen natuurlijk vooral uit de uitvoering van de songs, en niet van de gezongen dialoog. Ook dat zijn dingen waar je aan moet denken, ook bij het sluiten van een contract, iets wat je altijd moet láten doen. Doet Joop zelf ook. De vertaling die ik uiteindelijk indiende, en mij de opdracht niet bracht, luidde ‘ Een jaar is vijfhonderdduizend-zoveel minuten’, waarmee ik het ‘jaar’ uit de tweede zin in de eerste zin had binnengesmokkeld, en daar weer iets anders kon zeggen. Ik ben benieuwd naar de oplossing waar de inmiddels benoemde vertaler mee komt, en ik zou het diep betreuren als hij zijn rekenmachine de voorrang heeft gegeven en de zangers tot een ritmische zigzagmanoeuvre dwingt. Zou Joop trouwens het niet uitzichzelf al eens nagerekend hebben?

‘Hoezo vijfhonderzoveelduizend, het is meer’ ‘ Wat dacht u van.. eh.. al gauw een een-en-dertig-miljoen-nog-wat seconden? ‘Nee, te weinig en dat loopt ritmisch trouwens ook niet’. Mijn beste poging -achteraf- is deze: ‘DrieHONderd-VIJFenzestig dagen, PLUS zoveel nachten’. Het klopt zowel ritmisch als rekenkundig. Maar ja. Het klinkt naar niks, ook in vergelijking met die minuten. De verborgen boodschap, iemand heeft uit angst voor tijdverlies zelfs het aantal minuten in een jaar geteld, verdwijnt. En het aantal minuten heeft meer nieuwswaarde. Dat weet nog niet iedereen.Vertalen is een kunst, maar je moet er ook geluk bij hebben. In het origineel al.

( eerder verschenen in theaterblad Sketch )