Mannen In De Hoofdrol. lezing

oktober 2002

 Toespraak Mannen in de Hoofdrol, ministerie SZW, Den Haag, 24 oktober 2002

Hoezo Mannen in de Hoofdrol? Dames en Heren, ik heb mij voorgenomen u eerst flink in de war te maken. Want weten is leuk, maar twijfelen is denken. Halverwege zal ook uw conclusie zijn: nee, we doen het toch maar niet. En dan, terwijl u het eigenlijk al niet meer verwacht, zal ik u een verrassend perspectief bieden. Maar eerst, zoals bij elke degelijke toespraak, een korte terugblik in de historie.

Is de aarde het middelpunt van het heelal? Is een Afrikaan een dier of een mens? Hoe schadelijk is een ongelovige voor de maatschappij? Hoe beschermen wij onze mannen tegen de verleidingen van borsten en gespreide benen? Het was eeuwenlang volstrekt normaal dat de overheid zich met dat soort zaken bemoeide. Normen en waarden werden afgedwongen, door vermaningen, door sociale uitsluiting, en als dat niet hielp door het een voor een uittrekken van de teennagels. Die overheid, als hoeder en opvoeder, die kennen wij niet meer. Daarvan hebben wij ons bevrijd, dankzij mensen die het vertikten zich de wet te laten voorschrijven. Die gekken en ketters van toen, ze zijn de helden van nu. Normen en waarden veranderen. En niemand weet hoe wij over honderd jaar denken over de ketters van vandaag. De meeste normen en waarden waren vergankelijk, maar de mensheid heeft een kort geheugen. Dat het ooit anders was, dat zal dan wel, maar dat het ooit wéér anders wórdt, waarom zou het? En laat de overheid zich daar zeker niet mee bemoeien. Hoezo mannen aan de afwas?

De mensheid weet niet veel, maar daarom heeft de mensheid nog niet altijd ongelijk. Ja, er is veel te zeggen voor een luie, passieve overheid. Jaap Van Heerden schreef ooit een boekje, met de titel " Wees blij dat het leven geen zin heeft". Want zodra dat wèl het geval is, zegt Van Heerden, komt menig burger in grote problemen. Als de dwingende zin van het leven bijvoorbeeld is: je voortplanten en door goed gedrag een plekje in de hemel verdienen, moet de ongelovige worden vervolgd. Omdat hij anderen aan het twijfelen brengt, en omdat we ook hém dat plekje in de hemel zo gunnen. Als de zin van het leven is dat alle mensen broeders zijn en alle productiemiddelen eigendom van het volk worden, ook dan moet de ongelovige worden vervolgd. Omdat hij anderen aan het twijfelen brengt, en zelf hooghartig de liefde van zijn broeders versmaadt. Zodra het leven een officëel erkende zin heeft, worden andersdenkenden niet alleen vervolgd, het is óók nog voor hun eigen bestwil. Elke onderdrukker waant zich een zegen voor de mensheid. Net als elke revolutionair, trouwens. Ach. Laat de mensen het toch lekker zelf regelen. Ze weten heus zelf wel wat goed voor ze is. Hoezo mannen met zwangerschapsverlof? 

Het is niet zo lang geleden, dat in Nederland het leven nog zin had, in de zin zoals Jaap van Heerden bedoelde. De zin van het leven van een vrouw was zorgen voor de kinderen, en dat ze er kwamen. Onderwijzeressen werden daarom ontslagen op de dag dat ze in het huwelijk traden. En trouwen móest je, want ook dat onderdeel van het leven had zin, een zin die het persoonlijke ver te boven ging. De zin van het huwelijk was bescherming van de zwakkere partij, de vrouw, tegen andere mannen, tegen verleidingen en tegen ideeën die haar magere verstand te boven gingen. Daarom hadden vrouwen in Nederland bijvoorbeeld ook geen stemrecht, ook om te voorkomen dat er op een kussen twee politieke geloven zouden gaan slapen, met daartussen de onvermijdelijke duivel. Ergens tussen toen en nu, tussen "hoezo vrouwen stemrecht", en "hoezo mannen achter de pannen", moet er iets gebeurd zijn. Maar wat dan toch?

'Mannen in de Hoofdrol' is niet een wetsvoorstel. Het is geen systeem a la Pavlov waarin beloning en straf het gedrag moeten gaan sturen. De overheid zou niet durven. Wie wil er nog voor opvoeder of moralist worden aangezien? Vadertje Staat regelt dat de straatverlichting het doet en dat de putjes lopen, maar de zin van het leven is een privé-zaak geworden. Met dank aan Galilei, Thomas Jefferson en Voltaire is de dominee gedumpt, de priester met pensioen, en de moellahs worden nauwlettend in de gaten gehouden, dus mensen, wat moeten wij in deze tijd nog met een overheidscampagne die mannen naar ouderavonden probeert te krijgen? En dat ook nog onder de titel 'Mannen in de Hoofdrol'.

Ik weet niet wat u denkt dat een man zich bij een hoofdrol voorstelt, maar dat ligt toch dichter bij Atilla de Hun, dan bij huisman in Nieuw Vennep. Als een man aan een hoofdrol denkt, ziet hij daar meestal een voetbal bij, die hem door hem persoonlijk in de kruising wordt gejaagd, waarna Dennis Bergkamp hem huilend om de hals valt. Als een man aan een hoofdrol denkt, is het in de keuken van het Amstel Hotel, waar Tony Blair hem-de-chefkok komt complimenteren met het toetje. Als een man aan stofzuigers denkt, is hij directeur van een stofzuigerfabriek, en als een man aan kinderen denkt, is het bij de autodealer: of ze er allemaal wel inpassen zonder aantasting van de stroomlijn. Een man onthoudt tien jaar lang dat hij ooit met Kerst een monsterachtige kalkoen heeft kleingekregen, maar zien dat het wc-papier op is, vergeet het maar. Een man heeft een hoofd waar alleen grote dingen in passen. Kleine dingen daar let een man niet op. Of er moet iets bijzonders aan de hand zijn. Iedere man onthoudt in zijn leven bijvoorbeeld twee kinderzitjes, namelijk het eerste kinderzitje voor zijn eerste kind dat hij kundig achterop de fiets van zijn vrouw monteerde, applaus, en het andere kinderzitje dat een man altijd zal onthouden is het kinderzitje dat hij vergeten was van zijn eigen fiets af te halen toen hij naar dat café met al die leuke jonge vrouwen ging, en bijna was het papa weer eens gelukt, die avond. Als dat lekkere ding dat kinderzitje maar niet had gezien.

Natuurlijk vind iedere man eigenlijk dat de taken eerlijk verdeeld moeten worden, mannen zijn erg voor eerlijk. Wie is dat trouwens niet. Maar áls een man zich dan actief met een betere taakverdeling gaat bezighouden, doet hij dat toch het liefst vanaf een spreekgestoelte in een ministerie, een houding die hij overigens deelt met vrijwel alle andere mannen die op dit moment in dat ministerie naar hem luisteren. We zijn er even niet, schat. Sorry. En of jij dus nu even de kinderwagen en de boodschapjes van de Albert Heijn de trap wil opsjouwen. En eventjes koken. Sorry schatje, papa had het graag gedaan, maar papa is nu even de positie van de vrouw aan het verbeteren. En een vrouw doet dat dan, en als papa thuiskomst staat de risotto met zalm al te dampen op tafel. Voor onze papa die zo hard moet werken. Terwijl de vroúwen die hier nu zijn bij thuiskomst onder aan de trap waarschijnlijk een slecht opgevouwen kinderwagen vinden, twee gescheurde plastic tassen vol boodschappen en een extra krat bier. En geen WC-papier.

En wat moest de overheid daar nu eens aan gaan doen? Volksopvoeding is achterhaald, en zelfs verdacht, en als je écht willen doorkomen zou je voor 16 miljoen individuën 16 miljoen verschillende foldertjes moeten maken. Een legioen emancipatie-dominees zou het land moeten overspoelen met huisbezoeken. Ieder gezin z'n eigen relatietherapeut. In de Sovjet Unie is zeventig jaar lang gepoogd de vrouw tot volwaardig werkkracht te bombarderen. Inclusief kinderopvang van staatswege. Inclusief gelijke rechten binnen het huwelijk. Het resultaat mag er wezen: alle Russische mannen zijn de hele dag dronken. Er is geen Russische vrouw die haar man ook maar dúrft te laten afwassen. Gaat je laatste familiekristal.

Kortom, zo'n overheidscampagne 'Mannen in de Hoofdrol': fijne werkverschaffing voor ambtenaren, drukkers, schrijvers en TV-producenten, maar beter dan nu gaat het echt niet meer worden. Het is hier al een vrouwenhemel, en als de vrouwen daar anders over denken, jammer dan. Het einde van de geschiedenis is ook bij de emancipatie nu aangebroken. En moet er toch nog iets gebeuren, dat zal de markt wel regelen. Welke markt dan ook. De arbeidsmarkt. De echtscheidings-markt. De wet van vraag en aanbod binnen de relatie. Ik hoofdpijn, jij op de bank slapen. Het komt zoals het komt, en komt het niet, ook goed.

De mensheid heeft een kort geheugen en vind alles wat er is vanzelfsprekend. Dat het ooit anders was, dat zal dan wel, maar dat het ooit wéér anders wórdt, waarom zou het? Dit is de normale situatie, nu, en hier, en waarom zou je normale dingen willen veranderen? Laat mij proberen u nu een anderd verassend perspectief te bieden.  Wij gaan op reis, naar een ver land. Een land waar het leven nog zin heeft, althans officieel, en dus een land waar de overheid krachtig de normen en waarden bevordert. Het land van Khomeiny en Koran: Iran, de Islamitische Republiek. Volgens onze Amerikaanse bondgenoten een paradijs voor terroristen en een hel voor vrouwen. En zeg nou zelf, dat klinkt toch een stuk opwindender dan een weekje Center Parks, dus in 1999 reisde ik met mijn vrouw en onze dochter van twee-en-een half drie weken lang door Iran, vreemd genoeg niet gehinderd door gidsen, geheim agenten of mannen met baarden die ons wilden stenigen omdat wij op dat moment nog niet getrouwd waren.

Het straatbeeld in Iran werd inderdaad gedomineerd door vrouwen in zwarte jurken, met hoofddoeken die alleen het gezicht vrijlieten. In de privésector, de alomtegenwoordige bazaar, werkte geen enkele vrouw. Maar in alle scholen en ziekenhuizen en andere staatinstellingen werkten juist buitengewoon veel vrouwen. De schoolpleinen stonden vol met meisjes, evenveel als jongens. In de bus naar Gorgan kwam zo'n meisje zelfs naast me zitten, en vroeg me haar Engelse school-opstel te controleren. De eerste zin luide: position of women in Iran leaves many to be desired. Met Iraanse studenten kon je vrijuit praten over geboortebeperking. En over neuken, dat wel iets voorzichtiger, maar wel in het Engels. Omdat de Mullahs in Mashad en Q'om blijkbaar geen Engels kunnen lezen, of het niet willen lezen, was het standaard leerboek Engels rechtstreeks uit Berkeley, California afkomstig. Met wel dertig synoniemen voor het verrichten van de daad. En ook duizenden jonge dames lopen met dat boek rond. Zelf gezien.

In Iran heeft de afgelopen tien jaar een explosieve emancipatie plaatsgevonden. De positie van de vrouw is enorm verbeterd. Dankzij de overheid. Zonder die overheid was het niet gebeurd. En als het aan de meerderheid van de Iraanse mannen had gelegen, was het nooit gebeurd. In Iran geschiedt een wonder. Ik loop dat nou al drie jaar lang aan iedereen te vertellen, maar ik had zelden het idee dat het echt doorkwam. Tien jaar Khomeiny en het aanhoudend getrompetter van onze Amerikaanse bondgenoten doen hun werk tot op de dag vandaag.

Maar eindelijk, op maandag 14 oktober 2002, mocht ik constateren dat de Volkskrant er in ook achter is. In Iran geschiedt een wonder. Kijk, het staat er echt.

Wat is nu de les, wat betreft  'Mannen in de Hoofdrol? Heel simpel, als je gelooft dat in Iran een actieve overheid goed is voor de positie van vrouwen, en alles wijst daarop, waarom zou dat in Nederland dan anders zijn? Als zelfs Iraanse politici geloven dat een betere, meer zelfstandige positie goed is voor vrouwen en het maatschappelijk welzijn, waarom zou dat in Nederland dan anders zijn?

Over een jaar of vijftig, misschien eerder, is de positie van veel Iraanse vrouwen vergelijkbaar met die van vrouwen in Nederland nu. Kijk, dat moet je ze natuurlijk niet gaan vertellen, dan worden ze gek, die baarden. Maar vandaag zijn ze dáár al mee bezig. Zonder het te weten. Dus vooral niet verder vertellen, ze merken het vanzelf wel.

Dus ook maar niet teveel zeuren over 'Mannen in De Hoofdrol'. Of het geholpen heeft, dat merken onze kleinkinderen vanzelf wel. En zo niet, dan hebben we toch bereikt dat de huidige Nederlandse overheid in emancipatie-zaken bijna even actief lijkt als de Iraanse. Voor veel minder zou ik het niet doen, als ik u was.

Ik dank u wel.

Justus van Oel, oktober 2002